“प्राणायाम: निरोगी जीवनाची गुरुकिल्ली”
प्रतिनिधी | लोकसेवा न्यूज
आजच्या धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनशैलीत अनेक आजार माणसाच्या मागे लागलेले दिसतात. अशा परिस्थितीत शरीर आणि मन निरोगी ठेवण्यासाठी प्राणायाम ही एक प्रभावी आणि नैसर्गिक पद्धत ठरत आहे. भारताच्या प्राचीन योगशास्त्रातून आलेली ही पद्धत आज जगभरात स्वीकारली जात आहे.
प्राणायाम म्हणजे काय?
प्राणायाम म्हणजे श्वासोच्छ्वासावर नियंत्रण ठेवण्याची प्रक्रिया. “प्राण” म्हणजे जीवनशक्ती आणि “आयाम” म्हणजे विस्तार. म्हणजेच प्राणायाम केल्याने शरीरातील ऊर्जा वाढते आणि आरोग्य सुधारते.
प्राणायामाचे फायदे
श्वसनसंस्था मजबूत होते*
नियमित प्राणायामामुळे फुफ्फुसांची कार्यक्षमता वाढते. दमा, अॅलर्जी, सर्दी यांसारख्या समस्यांमध्ये फायदा होतो.
मानसिक तणाव कमी होतो
प्राणायामामुळे मन शांत होते, चिंता व नैराश्य कमी होते आणि सकारात्मकता वाढते.
हृदय निरोगी राहते*
रक्तदाब नियंत्रणात राहतो आणि हृदयविकाराचा धोका कमी होतो.
शरीरात ऑक्सिजनची पातळी वाढते*
प्रत्येक पेशीपर्यंत पुरेसा ऑक्सिजन पोहोचल्यामुळे शरीर अधिक ऊर्जावान राहते.
एकाग्रता वाढते*
विद्यार्थी आणि काम करणाऱ्या व्यक्तींसाठी प्राणायाम अत्यंत उपयुक्त ठरतो.
वजन नियंत्रणात मदत
मेटाबॉलिझम सुधारल्यामुळे अतिरिक्त चरबी कमी करण्यास मदत होते.
त्वचा निरोगी व तेजस्वी बनते*
रक्ताभिसरण सुधारल्यामुळे चेहऱ्यावर नैसर्गिक चमक येते.
उपयुक्त प्राणायाम प्रकार
- अनुलोम-विलोम
- कपालभाती
- भ्रामरी
- भस्त्रिका
- उज्जायी
घ्यावयाची काळजी
- प्राणायाम नेहमी रिकाम्या पोटी करावा
- शांत आणि स्वच्छ जागा निवडावी
- सुरुवातीला तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली सराव करावा
- चुकीच्या पद्धतीने किंवा जोरात करू नये
तज्ज्ञांचे मत
योगतज्ज्ञ सांगतात की, “दररोज 20 ते 30 मिनिटे प्राणायाम केल्यास अनेक आजारांपासून बचाव होऊ शकतो आणि जीवन अधिक निरोगी बनते.”
निष्कर्ष
प्राणायाम ही केवळ योगाची क्रिया नसून ती एक निरोगी जीवनशैली आहे. प्रत्येकाने आपल्या दैनंदिन जीवनात प्राणायामाचा समावेश केल्यास शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य उत्तम राखता येते.
✍️ संपादक: डॉ. रावसाहेब व्ही. वाघमारे
लोकसेवा न्यूज