प्राणायाम आणि ध्यान – अंतःशांतीकडे नेणारा जीवनमार्ग
लोकसेवा न्यूज प्रतिनिधी सोलापूर : विठ्ठलराव वाघमारे
आजच्या धकाधकीच्या जीवनात प्रत्येकजण मानसिक ताण, चिंता आणि अस्वस्थतेचा अनुभव घेत आहे. या परिस्थितीत प्राणायाम आणि ध्यान ही दोन साधने आपल्या मनाला आणि शरीराला संतुलित ठेवण्यासाठी अत्यंत प्रभावी ठरतात.
प्राणायाम म्हणजे काय?
‘प्राण’ म्हणजे जीवनशक्ती आणि ‘आयाम’ म्हणजे विस्तार. म्हणजेच प्राणायाम म्हणजे श्वासाच्या माध्यमातून जीवनशक्तीचा विस्तार. योग्य श्वसनक्रियेद्वारे शरीरातील ऊर्जा प्रवाह संतुलित राहतो, फुफ्फुसे मजबूत होतात आणि मन स्थिर होते.
प्राणायामाचे काही प्रमुख प्रकार:
- अनुलोम-विलोम: नाडीशुद्धी करून मन शांती मिळवते.
- भ्रामरी: मेंदू शांत करते, एकाग्रता वाढवते.
- कपालभाती: शरीरातील विषारी द्रव्ये बाहेर काढते, मन प्रसन्न करते.
- भस्त्रिका: उर्जा वाढवणारा आणि श्वसनसंस्थेला बल देणारा प्रकार.
ध्यानाचे महत्त्व:
ध्यान म्हणजे मनाला एकाग्रतेच्या केंद्रावर स्थिर करणे. जेव्हा मन सतत भूतकाळ किंवा भविष्यकाळात भटकत असते, तेव्हा चिंता निर्माण होते. ध्यान आपल्याला वर्तमान क्षणात जगायला शिकवते. यामुळे अंतःशांती, सकारात्मकता आणि आनंदाची अनुभूती होते.
वैज्ञानिक दृष्टिकोन:
संशोधनानुसार, नियमित प्राणायाम आणि ध्यान केल्याने रक्तदाब नियंत्रित राहतो, मेंदूमध्ये सेरोटोनिन व डोपामिनसारख्या ‘हॅपी हार्मोन्स’ची निर्मिती वाढते, ज्यामुळे मानसिक आरोग्य सुधारते.
निष्कर्ष:
प्राणायाम आणि ध्यान हे केवळ अध्यात्मिक साधन नाहीत, तर हे जीवनशैलीचे विज्ञान आहे. दररोज काही मिनिटे श्वासाकडे लक्ष केंद्रित करून आणि ध्यान करून आपण स्वतःला नव्याने ओळखू शकतो. शरीर निरोगी, मन शांत आणि आत्मा समाधानी — हेच प्राणायाम आणि ध्यानाचे खरे फळ आहे.
